Spotykasz się ze skrótem LGBTQIAP, ale gubisz się w znaczeniu poszczególnych liter? Z tego tekstu poznasz ich sens i różnice między orientacją, tożsamością i ekspresją płciową. Dzięki temu łatwiej wybierzesz język pełen szacunku.
Co oznacza skrót LGBTQIAP?
Akronim LGBTQIAP opisuje bardzo różnorodne osoby, ich orientacje psychoseksualne oraz tożsamości płciowe. W polskiej debacie publicznej wciąż częściej pojawia się krótsza wersja LGBT lub LGBT+, ale coraz częściej używa się też dłuższych form, które mają pokazać, że wspólnota jest szeroka i zróżnicowana.
Każda litera niesie inne znaczenie, a część z nich dotyczy orientacji seksualnej, część tożsamości płciowej, a część – relacji z tą społecznością. Zrozumienie tego podziału ułatwia świadome i wrażliwe używanie języka, bo inaczej opisuje się to, kogo ktoś kocha, a inaczej – jak rozumie własną płeć.
| Litera | Pochodzenie | Znaczenie w skrócie |
| L | lesbian | lesbijki – kobiety odczuwające pociąg do kobiet |
| G | gay | geje – mężczyźni odczuwający pociąg do mężczyzn |
| B | bisexual | osoby biseksualne – pociąg do więcej niż jednej płci |
| T | transgender | osoby transpłciowe – ich tożsamość różni się od płci przypisanej przy urodzeniu |
| Q | queer / questioning | osoby queerowe i/lub questioning – poza sztywnymi kategoriami |
| I | intersex | osoby interpłciowe – z różnicami w cechach płciowych |
| A | asexual / ally | osoby aseksualne i/lub sojusznicy |
| P | pansexual | osoby panseksualne – pociąg niezależny od płci drugiej osoby |
Warto dodać, że w nowszych zapisach litera A bywa rozumiana podwójnie – jako asexual (osoby aseksualne) i jako ally (osoby sojusznicze, wspierające). Sam akronim nie jest zamkniętą listą, raczej sygnałem: „mieści się tu wiele doświadczeń, także tych, których jeszcze nie potrafimy nazwać jednym słowem”.
Jak odróżnić orientację seksualną, romantyczną i tożsamość płciową?
Bardzo częstym źródłem nieporozumień jest mieszanie trzech porządków: tego, kto nam się podoba seksualnie, tego, z kim chcemy tworzyć więź romantyczną, oraz tego, kim jesteśmy płciowo. Każdy z tych wymiarów może układać się inaczej i nie muszą się na siebie nakładać.
Można na przykład odczuwać pociąg seksualny tylko do mężczyzn, a romantycznie zakochiwać się w osobach niezależnie od ich płci. Można też być osobą transpłciową i jednocześnie gejem, lesbijką, osobą biseksualną albo aseksualną. Zrozumienie rozdziału tych pojęć bardzo zmienia sposób prowadzenia rozmów o seksualności.
Orientacja seksualna i romantyczna
Orientacja seksualna opisuje wrodzony lub trwały pociąg seksualny do innych ludzi. Dotyczy tego, czy i do kogo odczuwasz chęć współżycia albo podniecenie. U części osób ten pociąg jest silny, u innych słabszy, a u osób w spektrum aseksualności może się w ogóle nie pojawiać.
Orientacja romantyczna odnosi się do tego, do kogo czujesz więź romantyczną. Osoba może nie odczuwać pociągu seksualnego, ale pragnąć bliskiego, czułego związku, wspólnego życia i emocjonalnej bliskości. Dlatego w społeczności aseksualnej często mówi się o byciu biromantycznym, homoromantycznym, aromantycznym i innych odmianach romantyczności.
Tożsamość płciowa i ekspresja płciowa
Tożsamość płciowa to wewnętrzne poczucie, kim jesteś – kobietą, mężczyzną, osobą niebinarną, połączeniem więcej niż jednej płci albo osobą poza tym podziałem. To nie jest kwestia roli społecznej czy ubrań, ale głębokiego, osobistego „jestem”.
Ekspresja płciowa to z kolei zewnętrzny sposób wyrażania tej tożsamości: ubiór, fryzura, głos, gesty, wybierane imię. Te elementy mogą być bardzo różne i nie muszą wpisywać się w stereotyp „męskości” czy „kobiecości”. Jedna osoba może lubić mieszanie kodów, inna wybierze bardzo tradycyjne formy.
Język tworzy rzeczywistość – sposób, w jaki mówisz o czyjejś orientacji lub płci, może wzmacniać godność albo ją podważać.
Jak rozumieć poszczególne litery LGBTQIAP?
Skrót LGBTQIAP łączy w sobie orientacje seksualne, romantyczne i tożsamości płciowe, ale dla wielu osób jest też znakiem wspólnoty i historii walki o prawa człowieka. Każda litera to osobny świat doświadczeń, stereotypów i wyzwań.
Część pojęć ma już długą tradycję – jak „lesbijka” czy „gej”, inne dopiero stosunkowo niedawno weszły do języka codziennego. Pojawiły się też określenia opisujące płynność lub brak przynależności do kategorii płciowych, takie jak niebinarność czy genderfluid.
L – lesbijki i G – geje
Litera L oznacza lesbijki – kobiety, które odczuwają pociąg seksualny i/lub romantyczny do innych kobiet. Słowo „lesbijka” nawiązuje do greckiej wyspy Lesbos i postaci Safony, poetki, której twórczość opisywała relacje między kobietami. Współcześnie podkreśla się, że lesbijki mogą być bardzo różne: jedne chcą małżeństwa i dzieci, inne wolą życie solo, ale każda sama definiuje swoje doświadczenie.
Litera G odwołuje się do słowa gay, oznaczającego geja, czyli mężczyznę odczuwającego pociąg do mężczyzn. W języku angielskim „gay” wyszło od znaczenia „pełen życia, wesoły” i dopiero w XX wieku stało się określeniem orientacji. Dziś w wielu krajach bywa też używane szerzej, jako parasolowy termin dla osób nieheteroseksualnych.
B – osoby biseksualne i P – osoby panseksualne
Litera B odnosi się do osób biseksualnych. Nie chodzi tu o prosty podział „kobiety i mężczyźni”, ale o pociąg do więcej niż jednej płci. W ujęciu współczesnym biseksualność jest pojęciem zbiorczym, które obejmuje też osoby odczuwające pociąg do ludzi o różnych tożsamościach płciowych, także niebinarnych.
Litera P oznacza osoby panseksualne. Odczuwają one pociąg do ludzi niezależnie od ich tożsamości płciowej. Płeć partnera nie jest tu głównym kryterium – ważniejsze staje się konkretne spotkanie, osobowość, więź emocjonalna. Z tego powodu część specjalistów traktuje panseksualność jako wariant biseksualności, inni mówią o osobnej etykiecie w szerszym spektrum.
T – osoby transpłciowe
Litera T opisuje osoby transpłciowe. To ludzie, których tożsamość płciowa lub ekspresja płciowa nie zgadza się z płcią przypisaną im po urodzeniu. Niektóre osoby trans identyfikują się jako kobiety lub mężczyźni, inne jako osoby niebinarne, agender czy genderfluid.
Część osób trans decyduje się na tranzycję, czyli proces życia w zgodzie z odczuwaną płcią. Może on obejmować zmianę imienia, zaimków, wyglądu, wnioskowanie o prawne uzgodnienie płci, terapię hormonalną czy operacje. Inne osoby trans nie chcą lub nie mogą korzystać z medycyny i to też jest pełnoprawna tranzycja.
- zmiana używanych zaimków i imienia,
- modyfikacja ubioru i fryzury,
- korekty w dokumentach tożsamości,
- leczenie hormonalne lub zabiegi chirurgiczne.
Bycie osobą transpłciową nie określa orientacji seksualnej. Osoba trans może być heteroseksualna, homoseksualna, biseksualna, aseksualna czy panseksualna. Z punktu widzenia języka ważne jest, by stosować imię i zaimki zgodne z tożsamością danej osoby i unikać tzw. deadnamingu, czyli używania imienia nadanego przy urodzeniu wbrew jej woli.
Q – osoby queer i questioning
Litera Q ma dwa główne znaczenia. Po pierwsze, dotyczy osób queerowych, czyli takich, które nie mieszczą się w sztywnym podziale na hetero/homo czy kobieta/mężczyzna. Pojęcie „queer” było kiedyś obelgą, ale społeczność LGBTIAP świadomie je „odzyskała” i używa dziś w afirmatywny sposób.
Po drugie, Q jak questioning odnosi się do osób, które są w procesie odkrywania swojej orientacji lub tożsamości płciowej. Taki etap bywa chaotyczny, zmienny, ale jest naturalny, zwłaszcza gdy ktoś wychował się w silnie heteronormatywnym otoczeniu i dopiero poznaje inne możliwości nazwania siebie.
I – osoby interpłciowe
Litera I dotyczy osób interpłciowych. Urodziły się one z anatomicznymi, chromosomalnymi lub hormonalnymi cechami płciowymi, które nie wpisują się w typowy podział „kobieta / mężczyzna”. Interpłciowość nie jest tożsamością płciową, tylko opisem cech ciała.
Osoba interpłciowa może identyfikować się jako kobieta, mężczyzna, osoba niebinarna albo używać wielu różnych określeń. Niektóre osoby interpłciowe uznają się też za transpłciowe, inne nie. Ważna jest zasada: to konkretna osoba decyduje, jak nazywa swoją tożsamość, a otoczenie ma obowiązek to respektować.
A – osoby aseksualne i sojusznicy
Litera A w wersji LGBTQIAP bywa rozumiana przede wszystkim jako asexual, czyli osoby aseksualne. Aseksualność oznacza całkowity lub częściowy brak pociągu seksualnego do innych osób. Nie jest tym samym co abstynencja czy wstręt do seksu i może mieć różne odcienie.
W spektrum aseksualności mieszczą się między innymi osoby demiseksualne, które odczuwają pociąg seksualny dopiero po zbudowaniu silnej więzi emocjonalnej. Badania pokazują, że aseksualność nie jest zaburzeniem, lecz jedną z naturalnych wariancji ludzkiej seksualności. Część osób aseksualnych ma normalne libido skierowane raczej na autoerotyzm niż na inne osoby.
- brak pociągu seksualnego, ale silne potrzeby romantyczne,
- neutralny stosunek do seksu, gotowość do współżycia dla bliskości,
- wstręt lub lęk przed aktywnością seksualną,
- różne kombinacje orientacji romantycznych (np. biromantyczność).
Drugie znaczenie litery A to ally – osoby sojusznicze. To ludzie, którzy sami nie należą do społeczności LGBTQIAP, ale wspierają ją, interesują się językiem niedyskryminującym, reagują na przemoc słowną i starają się tworzyć bezpieczne przestrzenie.
P – osoby panseksualne
Litera P wskazuje na panseksualność. Osoba panseksualna może odczuwać pociąg seksualny, romantyczny lub emocjonalny do osoby niezależnie od tego, czy jest ona kobietą, mężczyzną, osobą niebinarną, transpłciową czy cispłciową. Dla wielu osób panseksualnych płeć nie jest głównym filtrem, przez który patrzą na relacje.
W debacie językowej panseksualność bywa stawiana obok biseksualności, czasem w jej obrębie. W ujęciu tożsamościowym ważne jest jednak to, że ktoś ma możliwość nazwania swojego doświadczenia w sposób, który dokładnie do niego pasuje – jeśli słowo „panseksualny” lepiej to oddaje, ma pełne prawo go używać.
Jak mówić inkluzywnie o osobach LGBTQIAP?
Język, którego używasz, może włączać lub wykluczać. W polszczyźnie to wyjątkowo widoczne, bo wiele tradycyjnych określeń jest obciążonych historią pogardy, a część metafor buduje obraz „zagrożenia” zamiast ludzi z krwi i kości. Da się to zmieniać drobnymi krokami.
Punktem wyjścia jest szacunek do samookreślenia. Jeśli ktoś mówi o sobie „osoba niebinarna”, „gej”, „osoba aseksualna”, „trans kobieta”, przyjmujesz to określenie i używasz go w komunikacji. Nie ma potrzeby „poprawiania” drugiej osoby, narzucania jej innych słów czy żartów z wybranych etykiet.
Heteronormatywność i język
Heteronormatywność to sposób myślenia, zgodnie z którym każdy człowiek z definicji jest heteroseksualny i cispłciowy, a wszystko inne traktuje się jako odstępstwo. W języku przejawia się to w pytaniach typu „czy masz chłopaka/dziewczynę?” zamiast neutralnego „czy jesteś w związku?” albo w przekonaniu, że osoby queer „muszą się tłumaczyć” ze swojej orientacji.
Coraz częściej używa się określenia osoba nieheteronormatywna. Jest szersze niż „homoseksualna”, bo obejmuje też osoby bi-, pan-, a- i transpłciowe, a także te, które nie chcą się jednoznacznie etykietować. Taki język pozwala mówić o doświadczeniu całej grupy bez sprowadzania jej wyłącznie do seksualności.
Unikanie sformułowań typu „ideologia LGBT” to kwestia etyki słowa – mowa o ludziach, nie o doktrynie.
Wrażliwy język zakłada też odchodzenie od określeń, które mają silne, negatywne skojarzenia. Podobnie jak słowo „inwalida” zostało zastąpione przez „osoba z niepełnosprawnością”, tak zwroty niosące dehumanizację wobec osób queerowych tracą miejsce w komunikacji publicznej. Zamiast tego preferuje się określenia neutralne i opisowe.
Dlaczego symbole – jak tęczowa flaga – są ważne?
Od 1978 roku tęczowa flaga, zaprojektowana przez Gilberta Bakera na prośbę Harveya Milka, jest rozpoznawalnym symbolem społeczności LGBTI. Kolory – czerwony, pomarańczowy, żółty, zielony, niebieski, fioletowy – miały od początku swoje znaczenia, od życia i natury po spokój ducha i ducha walki.
Współczesna Progress Flag, stworzona przez Daniela Quasara, dodaje do tego zestawu różowy, jasnoniebieski i biały (barwy flagi osób transpłciowych) oraz brązowy i czarny, odnoszące się do osób o innym niż biały kolorze skóry. Ten wizualny gest przypomina, że społeczność LGBTQIAP nie jest jednolita i że w jej ramach też istnieją grupy szczególnie narażone na wykluczenie.
Język, akronimy i symbole ewoluują razem z rosnącą świadomością. Za każdym z nich stoi czyjeś bardzo konkretne życie, relacje, decyzje i emocje. Zrozumienie znaczenia skrótu LGBTQIAP pomaga widzieć w tych literach właśnie ludzi.
