Czy obserwacja ptaków jest hobby?

Masz wrażenie, że obserwacja ptaków to dziwne zajęcie dla wąskiej grupy zapaleńców? Z tego tekstu dowiesz się, dlaczego birdwatching jest pełnoprawnym hobby i co może dać twojej głowie i ciału. Na koniec sam zdecydujesz, czy warto wziąć do ręki lornetkę.

Czym właściwie jest obserwacja ptaków?

Obserwowanie ptaków, nazywane też ptasiarstwem, birdwatchingiem albo birdingiem, to hobby polegające na śledzeniu życia ptaków w naturze. Możesz patrzeć gołym okiem, przez lornetkę albo lunetę, robić zdjęcia, nagrywać głosy, notować wszystko w terenowym notesie. Dla wielu osób to zwykły spacer po łące z lornetką, dla innych – wyczynowe wyprawy za rzadkim gatunkiem na drugi koniec kraju.

Miłośników tego zajęcia nazywa się różnie: ptasiarzami, ornitologami amatorami, czasem żartobliwie „sikorami”. W odróżnieniu od zawodowych ornitologów nie prowadzą formalnych badań naukowych, ale często zbierają dane o przelotach, lęgach i zimowaniu ptaków. Te obserwacje trafiają potem do kartotek faunistycznych i pomagają naukowcom ocenić stan populacji.

Czy to popularne hobby?

W Wielkiej Brytanii birdwatching to niemal sport narodowy. Liczbę brytyjskich birdwatcherów szacuje się na 3–4 miliony, a do RSPB (Royal Society for the Protection of Birds) należy ponad 1 milion członków. W Stanach Zjednoczonych mówi się o kilkunastu milionach osób, które w ankietach określają się jako obserwatorzy ptaków.

W Polsce skala jest o wiele mniejsza. Szacunki mówią o zaledwie kilku tysiącach ptasiarzy, choć przyrodnicy od lat zwracają uwagę, że nasze tereny są „ziemią obiecaną” dla birdwatchingu. Coraz częściej widać też nad Wisłą grupki brytyjskich czy niemieckich awiturystów, którzy przyjeżdżają specjalnie po to, by zobaczyć gatunki rzadkie już w ich krajach.

Kim jest twitcher?

W ramach jednego hobby powstała nawet osobna kategoria miłośników ptaków: twitcherzy. To osoby, które podchodzą do birdwatchingu bardzo wyczynowo. Kolekcjonują obserwacje rzadkich gatunków, tworzą własne listy życia i bez wahania jadą kilkaset kilometrów, gdy pojawi się wiarygodna informacja o niezwykłym ptaku.

Twitcher rusza w teren dopiero wtedy, gdy ma pewną wiadomość o miejscu przebywania poszukiwanego osobnika. Celem jest zobaczenie go, często także sfotografowanie i dopisanie do osobistej listy. Taki styl obserwacji wiąże się z silnymi emocjami, ale wymaga też dobrej znajomości przepisów i zasad etycznych, bo pogoń za rzadkością łatwo może przerodzić się w presję na zwierzę.

Jak obserwacja ptaków wpływa na mózg?

Birdwatching kojarzy się zwykle z relaksem nad wodą lub na skraju lasu, ale badania z ostatnich lat pokazują coś więcej. Długotrwałe, wymagające hobby oparte na rozpoznawaniu gatunków może realnie zmieniać strukturę mózgu i spowalniać związany z wiekiem spadek sprawności umysłowej. Naukowcy opisują tu zjawisko neuroplastyczności, czyli zdolności mózgu do przebudowy pod wpływem doświadczeń.

W przypadku obserwacji ptaków ten trening jest bardzo złożony. W jednej chwili musisz skupić uwagę, uchwycić sylwetkę ptaka w locie, wychwycić głos, dopasować go do zapamiętanych wcześniej wzorców i szybko podjąć decyzję, co widzisz. To angażuje naraz pamięć, uwagę, analizę wzrokową i umiejętność rozróżniania detali.

Co zbadali neurobiolodzy?

Neurobiolog Erik Wing z York University oraz naukowcy z Rotman Research Institute przebadali grupę 48 amatorów ornitologii w wieku od 22 do 79 lat. Połowa z nich to byli doświadczeni obserwatorzy, druga połowa – osoby początkujące, o podobnym wieku, płci i wykształceniu. Uczestnicy wykonywali zadanie rozpoznawania ptaków w czasie badania rezonansem magnetycznym.

Najpierw przez kilka sekund oglądali zdjęcie ptaka. Po krótkiej przerwie mieli wskazać właściwy gatunek spośród czterech bardzo podobnych fotografii. Wykorzystano zarówno gatunki lokalne, jak i obce. Wing podkreślał, że celowo dobrano ptaki tak, by różniły się subtelnymi detalami. Eksperci radzili sobie znacznie lepiej, poprawnie rozpoznając większość lokalnych gatunków i dużą część egzotycznych. Nowicjusze częściej strzelali, niż rozpoznawali świadomie.

Jakie zmiany w mózgu zaobserwowano?

Obrazowanie mózgu ujawniło różnice wykraczające poza sam wynik testu. U doświadczonych ptasiarzy podczas zadania silniej uaktywniały się obszary odpowiedzialne za uwagę, pamięć roboczą, przetwarzanie wzrokowe i rozpoznawanie obiektów. Struktura tych regionów była też bardziej złożona i lepiej zorganizowana, co w języku naukowców przełożyło się na niższą średnią dyfuzyjność w istotnych szlakach istoty białej.

Innymi słowy – lata wpatrywania się w ptaki, ćwiczenia w rozróżnianiu gatunków i ich głosów nie kończą się tylko „lepszym okiem”. To także trwała przebudowa szlaków nerwowych, podobna do tej, jaką opisano u muzyków, sportowców czy zawodowych nawigatorów. Badanie sugeruje, że tego typu hobby buduje tzw. rezerwę poznawczą, czyli biologiczny bufor chroniący mózg przed skutkami starzenia.

Regularne rozpoznawanie gatunków ptaków angażuje jednocześnie uwagę, pamięć i analizę wzrokową, dzięki czemu wzmacnia połączenia nerwowe i może spowalniać spadek funkcji poznawczych.

Czy birdwatching spowalnia starzenie mózgu?

Z wiekiem u każdego z nas złożoność struktur mózgowych spada. W badaniu opisanym w „Journal of Neuroscience” proces ten dotyczył zarówno ekspertów, jak i początkujących obserwatorów. U doświadczonych ptasiarzy zmiany związane z wiekiem były jednak wyraźnie słabsze, zwłaszcza w obszarach czołowo-ciemieniowych i tylnych rejonach korowych.

Naukowcy wiążą to właśnie z długotrwałym treningiem umiejętności. Obserwacja ptaków wymaga ciągłego skupienia, szybkiej analizy szczegółów, pracy pamięci i elastycznego wykorzystywania posiadanej już wiedzy. Taki zestaw bodźców przypomina naukę języka obcego czy grę na instrumencie, które od lat są wskazywane jako aktywności wzmacniające mózg.

Jak podkreśla Robert Zatorre z McGill University, utrzymanie wysokiej aktywności mózgu w wąskiej, wyspecjalizowanej dziedzinie może wiązać się ze zmniejszeniem skutków starzenia.

Jaki ekwipunek przyda się na start?

Żeby nazwać coś hobby, trzeba poświęcić temu czas, trochę energii i zwykle kawałek domowego budżetu. Birdwatching nie wymaga od razu drogich lunet czy obiektywów, ale kilka elementów bardzo ułatwia życie. Od odpowiednich butów zależy, czy wrócisz ze spaceru z uśmiechem, czy z odmoczonymi stopami i bólem pleców.

Ubiór „na cebulę”

Doświadczeni ptasiarze powtarzają jedno: najważniejszy jest wygodny, warstwowy strój. Podczas obserwacji łatwo stracić poczucie czasu. Stoisz w jednym miejscu, klęczysz w trawie, potem idziesz kilometr po grobli, by za chwilę znowu stać kilkanaście minut bez ruchu. Taki dzień w terenie potrafi zmienić temperaturę od porannego chłodu po popołudniowy upał.

Najpraktyczniejszy bywa ubiór „na cebulę”: cienka bielizna, bluza lub polar, warstwa wiatro- i wodoodporna. Przydaje się lekki płaszcz przeciwdeszczowy albo kurtka z kapturem, którą łatwo schować do plecaka. Na nogach najlepiej sprawdzają się wygodne, mocne buty terenowe, a na bardziej podmokłe tereny – kalosze z wysoką cholewą.

Jakie kolory stroju wybrać?

Ptaki są wyjątkowo czujnymi wzrokowcami, wiele gatunków widzi dalej i szerzej niż człowiek. Krzykliwe barwy potrafią je płoszyć zaskakująco skutecznie. Strój obserwatora warto więc dopasować do otoczenia. Na plaży i wydmach sprawdzą się beże, umbry i odcienie khaki, na wiosenne łąki – zielenie, w lesie – ciemne zielenie moro, szarości i czerń.

Z kolei intensywne czerwienie, błękity czy jaskrawe pomarańcze przydadzą się raczej na rower niż do podglądania czapli. Im lepiej wtopisz się w tło, tym większa szansa, że ptaki pozwolą ci podejść bliżej bez gwałtownego odlotu. To działa szczególnie w miejscach, gdzie są mniej przyzwyczajone do ludzi.

Lornetki, lunety i aparat

Obserwować ptaki można bez żadnego sprzętu optycznego, ale wtedy wiele sytuacji po prostu ci umknie. Już najprostsza lornetka otwiera zupełnie nowy świat. Szczególnie że samce i samice jednego gatunku, a także młode, często różnią się subtelnymi detalami upierzenia. Gołym okiem takie szczegóły praktycznie znikają.

Przy dłuższych obserwacjach nad rozległymi zbiornikami wodnymi czy na otwartych łąkach przydaje się też luneta. Dla wielu ptasiarzy równie ważny jak lornetka jest aparat fotograficzny. Ruchliwe i płochliwe gatunki łatwiej oznaczyć potem spokojnie w domu, przewijając zdjęcia na dużym ekranie. To zresztą współczesna kontynuacja tradycji dawnych ornitologów, którzy musieli posiłkować się akwarelami czy rycinami, jak robił to choćby Jan Jakub Audubon w „The Birds of America”.

Do wyjazdu w teren warto też dorzucić kilka drobiazgów, które ratują nerwy:

• wodoodporne pokrowce lub worki przeprawowe na dokumenty, telefon i aparat,
• wodoodporny notes terenowy do zapisywania gatunków, liczebności i dat,
• długopis lub ołówek, który pisze także na wilnym papierze,
• mały plecak, w którym zmieścisz kurtkę, termos i atlas ptaków.

Atlasy i aplikacje do rozpoznawania ptaków

Dobre atlas ptaków to w ptasiarstwie prawie jak podręcznik do gramatyki w nauce języka. Pozwala szybko zweryfikować, czy to, co widzisz, to naprawdę rycyk, czy może jednak szlamnik. Klasyką pozostaje przewodnik Larsa Jonssona „Ptaki. Najpełniejszy przewodnik do rozpoznawania ptaków Europy i Obszaru Śródziemnomorskiego” wydawnictwa Collins. Docenia się go za ręczne rysunki, które podkreślają typowe cechy gatunku.

W Polsce wielu obserwatorów korzysta też z takich pozycji jak „Rozpoznawanie ptaków” Haymana i Hume’a, „Kieszonkowy atlas ptaków” Elphicka i Woodwarda, czy dwutomowe „Ptaki Polski” Andrzeja Kruszewicza z płytami CD z głosami. Do tego dochodzą aplikacje mobilne, które potrafią rozpoznać gatunek po zdjęciu lub głosie. Dla początkujących to ogromna pomoc, choć doświadczeni ptasiarze podkreślają, że nic nie zastąpi systematycznego korzystania z papierowego atlasu.

Jak etycznie obserwować ptaki?

Każde hobby, które mocno wchodzi w przyrodę, musi liczyć się z jej ograniczeniami. W birdwatchingu obowiązuje prosta zasada: dobro ptaków jest ważniejsze niż twoje zdjęcie czy rekord na liście. Gdy liczba obserwatorów rośnie, niewłaściwe zachowania zaczynają realnie zagrażać lęgom, zwłaszcza rzadkich i płochliwych gatunków.

O problemach z nieodpowiedzialnymi praktykami pisze choćby prof. Piotr Tryjanowski w książce „Rozum z ptakami odlatuje”. Chodzi zarówno o zbyt bliskie podchodzenie do gniazd, jak i modne dziś mocne wabienie głosami z głośników. Dla obserwatora to ciekawa scenka, dla ptaka – zupełnie realne zagrożenie, że ktoś naruszył jego terytorium.

Najważniejsze zasady w terenie

Żeby birdwatching faktycznie był hobby przyjaznym przyrodzie, warto stosować kilka prostych reguł dotyczących etyki i prawa. Do podstawowych należą:

• ograniczanie niepokoju ptaków do minimum, zwłaszcza w okresie lęgowym,
• szczególna ostrożność przy gniazdach i w koloniach rozrodczych,
• niewchodzenie w miejsca z zakazem wstępu w rezerwatach i parkach narodowych,
• nierozpowszechnianie lokalizacji lęgów rzadkich gatunków,
• przestrzeganie zakazu używania agresywnych metod wabienia (głośne odtwarzanie głosów, makiety, wypchane okazy).

W Polsce lista gatunków, przy których obowiązują szczególnie surowe ograniczenia dotyczące fotografowania i filmowania, jest długa. Obejmuje m.in. takie ptaki jak drop, kulon, sieweczka obrożna, rybołów, bielik, puchacz, głuszec, cietrzew czy bocian czarny. W ich wypadku zakazuje się robienia zdjęć z tak bliskiej odległości, by można było rozróżnić pojedyncze promienie w piórach.

Zdrowie ptaków i ludzi

Współczesne wytyczne etyczne idą też w stronę ograniczania ryzyka epidemiologicznego. Między różnymi populacjami dzikich ptaków oraz między dzikimi gatunkami a drobiem czy ptakami domowymi łatwo przenoszą się pasożyty i patogeny. Kontakt z zarażoną wodą może skończyć się nawet tzw. „świądem pływaków”, czyli reakcją skóry na larwy przywry.

Dlatego w zaleceniach dla ptasiarzy pojawia się coraz częściej dezynfekcja obuwia, odzieży i sprzętu po wizycie na mokradłach czy w koloniach ptaków. To drobny wysiłek po powrocie do domu, ale realna bariera dla rozprzestrzeniania się chorób w środowisku i między gospodarstwami.

Gdzie w Polsce obserwować ptaki?

Polska jest pod tym względem wyjątkowo ciekawym krajem. Na stosunkowo niewielkim obszarze znajdziesz i góry, i morze, ogromne kompleksy stawów rybnych, rozległe bagna i półnaturalne łąki. Nic dziwnego, że od dekad przyjeżdżają tu ptasiarze z Wielkiej Brytanii, Niemiec i krajów Beneluksu.

Część najciekawszych terenów leży w granicach parków narodowych lub rezerwatów. Tam obowiązuje system szlaków wyznaczonych przez dyrekcje parków i regionalnych dyrektorów ochrony środowiska. Zanim wyruszysz, warto sprawdzić aktualne mapy, bo wejście poza szlak może naruszać przepisy, a w skrajnym przypadku szkodzić lęgom gatunków chronionych strefowo.

Stawy rybne, zbiorniki i rzeki

Szczególną rolę w polskim birdwatchingu odgrywają tradycyjnie użytkowane stawy rybne. Kompleks Stawów Milickich, Łężczok czy Stawy Raszyńskie pod Warszawą to miejsca, gdzie regularnie spotyka się dziesiątki gatunków ptaków wodnych i błotnych. Stawy Milickie wpisano nawet na listę obszarów Ramsar, podkreślając ich światowe znaczenie dla ochrony mokradeł.

Z kolei sztuczne zbiorniki zaporowe, jak Goczałkowice czy Siemianówka, choć ograniczają migracje ryb i bywają problematyczne przy zakwitach sinic, dla ptaków stały się sztucznymi jeziorami i płyciznami. W sezonie przelotów przyciągają stada kaczek, gęsi, perkozów i siewek. Warto patrzeć tam nie tylko na wodę, ale też na otaczające trzcinowiska i zadrzewienia.

Bagna, góry i… centrum miasta

Polskie bagna i słabo osuszone torfowiska należą do najciekawszych siedlisk ptaków w Europie. Doliny Biebrzy, Rospudy, Narwi, a także niskie ujście Warty są regularnie odwiedzane przez awiturystów z całego świata. Spotkasz tam gatunki, które w Europie Zachodniej są już ogromną rzadkością albo zniknęły zupełnie.

Nasz pas gór – od Karkonoszy przez Babią Górę po Tatry – może i ustępuje Alpom pod względem wysokości, ale również daje szansę zobaczenia specyficznych ptaków wysokogórskich. Co ciekawe, jedną z najbardziej zaskakujących „miejscówek” pozostaje sama Warszawa. W centrum stolicy można zobaczyć polujące sokoły wędrowne, nad Wisłą – rzadkie gatunki rybitw i siewek, a w krzewach przy metrze Centrum śpiewające słowiki.

W wielu miastach wystarczy wyjść przed blok, wsłuchać się w otoczenie i nagle dostrzec bogactwo zachowań wróbli, jerzyków, kawki czy kosów – bez dalekich wyjazdów i specjalnej logistyki.

Czy obserwacja ptaków to hobby dla ciebie?

Obserwacja ptaków łączy kilka rzadkich elementów. Z jednej strony daje coś, co dziś coraz trudniej znaleźć: spokojny czas na świeżym powietrzu, kontakt z żywą przyrodą, poczucie uważności na otoczenie. Z drugiej – mocno angażuje pamięć, koncentrację i zdolność uczenia się nowych wzorców, co według badań może wzmacniać mózg i opóźniać jego starzenie.

Do tego dochodzi wymiar społeczny. Ptasiarze wymieniają się informacjami na forach, biorą udział w liczeniach ptaków migrujących czy zimujących, współpracują z organizacjami takimi jak Ogólnopolskie Towarzystwo Ochrony Ptaków albo Towarzystwo Przyrodnicze „Bocian”. Dla jednych to spokojna sobota z lornetką nad stawem, dla innych – sposób na włączenie się w ochronę przyrody. Ty wybierasz, którą ścieżką pójdziesz.